ಗಾಂಧೀಜಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಚಳವಳಿಯನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದ ಸಂಕಷ್ಟದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿದರು.
ಇದರಿಂದಲೇ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2ರ ಆಚರಣೆ ಕೇವಲ ಪುಷ್ಪನಮನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಅವರ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಭಾರತವನ್ನು ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಸಂದರ್ಭವೂ ಆಗಬೇಕು.
ಸರಳ ನಾಯಕತ್ವದ ಹಿಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ನಿರ್ಧಾರಗಳು
ಲಾಲಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿ ಬಹಳ ದೀರ್ಘವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ 1964ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿಯಾದ ಅವರು 1966ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು.
ಆದರೆ ಈ ಅಲ್ಪ ಅವಧಿಯಲ್ಲೇ ಭಾರತ ತೀವ್ರ ಆಹಾರ ಕೊರತೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು.
ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿ ದೇಶಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ “ಜೈ ಜವಾನ್, ಜೈ ಕಿಸಾನ್” ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ಕೇವಲ ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಘೋಷಣೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಭಾರತದ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಎರಡನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಎರಡು ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂದೇಶವಾಗಿತ್ತು.
“ಜೈ ಜವಾನ್, ಜೈ ಕಿಸಾನ್” — ಘೋಷಣೆಯಾಚೆಗಿನ ಸಂದೇಶ
1965ರ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವುದು ಎಷ್ಟು ಅಗತ್ಯವಿತ್ತೋ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಆಹಾರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ರೈತರ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ವಿಶೇಷತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಸೈನಿಕ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ; ರೈತ ದೇಶದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಾನೆ.
ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ರೈತರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.
ನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ವೇಗ ಪಡೆದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತದ ಆಹಾರ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀಡುವುದು ಇತಿಹಾಸಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆಹಾರ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ನೋಡುವ ರಾಜಕೀಯ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
1960ರ ದಶಕದ ಆಹಾರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಭಾರತವನ್ನು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗ ಹುಡುಕುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದನೆ ನೀಡುವ ಬೀಜಗಳು, ನೀರಾವರಿ, ರಸಗೊಬ್ಬರ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಶಾಸ್ತ್ರೀಜಿಯವರ ಈ ನಿದಾ೯ರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೆಲಸದಿಂದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ ವೇಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇಂದು ಕೂಡ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳು ಭಾರತದ ಆಹಾರ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿವರ್ತನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ.
1965ರ ಯುದ್ಧ: ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆ
ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ನಾಯಕತ್ವದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪರೀಕ್ಷೆ 1965ರ ಭಾರತ–ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧ.
ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ದೃಢ ನಿಲುವನ್ನು ಅವರು ತೋರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೂ ಅವರು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು.
1966ರ ಜನವರಿ 10ರಂದು ತಾಷ್ಕೆಂಟ್ ಘೋಷಣೆಗೆ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು. ಅದರ ಮೂಲಕ ಎರಡೂ ದೇಶಗಳು ಸಂಘರ್ಷದ ನಂತರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಪಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ನಾಯಕತ್ವದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ:
ದೇಶದ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಶಾಶ್ವತ ನೀತಿಯಾಗಿಸದೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು.
ಆದರೆ ತಾಷ್ಕೆಂಟ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಬಗ್ಗೆ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು. 1965ರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನದ ಪ್ರಯತ್ನವೆಂದು ನೋಡುವುದು ಸೂಕ್ತ.
ರೈತರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ತಂದ ನಿರ್ಧಾರ
ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಿದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ದೇಶೀಯ ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಕೃಷಿ ನೀತಿಯಲ್ಲ; ಅದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಆಗಿತ್ತು.
ಇಂದು ಭಾರತ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಆ ಕಾಲದ ಆಹಾರ ಭದ್ರತಾ ಚಿಂತನೆಯ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಮರೆಯಬಾರದು. ನೀರಾವರಿ, ಬೆಳೆ ಆಯ್ಕೆ, ರಸಗೊಬ್ಬರ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರಾದವು.
ಅಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿತ್ತು; ಸಮತೋಲಿತ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ ಮುಂದಿನ ಸವಾಲಾಯಿತು.
ಸರಳತೆಯನ್ನೇ ಆಡಳಿತದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ
ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ರಾಜಕೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳಷ್ಟೇ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸರಳತೆಗೂ ಸ್ಥಾನವಿದೆ.
ಅಧಿಕಾರ ಎಂದರೆ ವೈಭವವಲ್ಲ, ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನಶೈಲಿಯಿಂದಲೇ ನೀಡಿದರು.
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸರಳತೆ, ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧದ ಚಿಂತನೆಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿ ತೋರಿಸಿದ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದರು.
ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಗ್ರಾಮಸ್ವರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಇದ್ದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಿಜಿಯವರ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಅವಧಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ, ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿರತೆ ಆಗಿದ್ದವು.
ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳು
- ಸತ್ಯ: ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಮೂಲ ತತ್ವ.
- ಅಹಿಂಸೆ: ಹಿಂಸೆಯ ಬದಲು ಪ್ರೀತಿ, ಸಹನೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು.
- ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ: ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬಳಸದೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಬಲದ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುವ ವಿಧಾನ.
- ಸ್ವದೇಶಿ: ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ, ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.
- ಗ್ರಾಮಸ್ವರಾಜ್ಯ: ಗ್ರಾಮಗಳು ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂಬ ಚಿಂತನೆ.
- ಸರ್ವೋದಯ: ಸಮಾಜದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಫಲವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗಗಳಿಗೂ ತಲುಪಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಯ.
- ಸರಳ ಜೀವನ: ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭೋಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ ಬದುಕುವುದು.
- ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ: ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಾಮರಸ್ಯ ಇರಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಲುವು.
- ಶ್ರಮದ ಗೌರವ: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಕೈಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಗೌರವ ನೀಡಬೇಕು ಮತ್ತು ದುಡಿಮೆಯನ್ನು ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ತತ್ವಗಳ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — “ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಕಲ್ಯಾಣ.”